आईपीओ (IPO) पछिको ‘स्काई-रकेटिङ’ भ्यालुएसन र १५% सर्किटको ‘थप’ जोखिम

Macau: नेपालको सेयर बजार (NEPSE) मा हाल देखिएको एउटा चिन्ताजनक प्रवृत्तिले लगानीकर्ताको मनोविज्ञानमा ठूलो प्रभाव पारेको छ। आईपीओ (IPO) पर्नेबित्तिकै सेयर मूल्य ‘आकाशिनु’ पुरानै हो, तर हालैका नियामकीय परिवर्तन र बढ्दो ‘१० कित्ते संस्कृति’ले यो उछाललाई अझै जोखिमपूर्ण बनाइदिएको छ।

बजारले भर्खरै १५% को सर्किट (Circuit Breaker) लागू गरेपछि, सेयर मूल्यमा हुने उतारचढाव पहिलेभन्दा झन् तीव्र भएको छ। यसले कम्पनीहरूको ‘स्काई-रकेटिङ’ भ्यालुएसन (अत्याधिक मूल्यांकन) लाई अझै विकराल बनाइदिएको छ।

१. ‘१० कित्ते संस्कृति’ : माग र आपूर्तिको अनुपात

नेपाली आईपीओ बजारमा अहिले अर्बौं रुपैयाँ बराबरको आवेदन पर्ने गरेको छ। तर, यति ठूलो माग हुँदाहुँदै पनि प्रतिव्यक्ति १० कित्ता मात्र सेयर हात पर्ने यथार्थले सानो आपूर्ति (Supply) भएका सेयरको मूल्य आकाशिने क्रम जारी छ।

तथ्यांक हेर्ने हो भने, ओम् मेगाश्री फार्मास्युटिकल्सको आईपीओ १६.०५ गुणाले बढी माग भएको थियो । यस्तै, क्रेस्ट माइक्रो लाइफ इन्स्योरेन्सको आईपीओ १०.४३ गुणाले बढी माग भएको थियो। यी आँकडाले एउटै तथ्यलाई इंगित गर्छन् : धेरैले १० कित्ताको आशमा आवेदन दिन्छन्, र सेयर पाउने भाग्यमानीहरूको संख्या सीमित छ।

उदाहरण :

- ओम् मेगाश्री फार्मास्युटिकल्स : करिब १.८८ लाख आवेदक मध्ये १.४७ लाख जनाले मात्र १० कित्ता पाउने छन् ।

- क्रेस्ट माइक्रो लाइफ :करिब १.५९ लाख आवेदक मध्ये १.८४ लाख जनाले १० कित्ता पाउनेछन् ।

यसले बजारमा सेयरको आपूर्ति अत्यन्त न्यून हुने अवस्था सिर्जना गर्छ। पहिलो दिन केही सेयर बिक्री गर्न चाहनेले थोरै मूल्यमा बेच्दैनन्, जसले गर्दा लगातार पोजिटिभ सर्किट लाग्ने क्रम बढ्छ।

२. नयाँ ‘१५% सर्किट’ : आगोमा घिउ

नेप्सेले २०८२ साल वैशाख ७ गतेदेखि लागू हुने गरी ‘सेक्युरिटिज ट्रेडिङ अपरेसन (चौथो संशोधन) नियमावली, २०८२’ जारी गरेको छ । यस नियमावलीमा दुईवटा मुख्य परिवर्तनले यो जोखिमलाई थप बलियो बनाएको छ:

क. व्यक्तिगत सेयरको सर्किट बढ्यो :

पहिले एउटै सेयरको मूल्य अधिकतम १०% ले मात्र उर्लिने व्यवस्था थियो। अब त्यो सीमा बढाएर १५% पुर्याइएको छ । यसको अर्थ, पहिले २ दिन लाग्ने उछाल अहिले १ दिनमै पूरा हुन्छ। तर, यो दोहोरो बाटो हो; घट्दा पनि १५% ले नै घट्छ।

ख. इन्डेक्स सर्किट कडा बनाइयो :

नियम अनुसार:

- यदि कारोबारको सुरुको २ घण्टाभित्र नेप्से सूचक ५% ले उर्लियो वा घट्यो भने १५ मिनेट का लागि कारोबार रोकिन्छ ।

- यदि कुनै पनि समयमा नेप्से सूचक ८% ले उर्लियो वा घट्यो भने त्यही दिनको कारोबार बन्द गरिन्छ (पहिले यो सीमा ६% थियो) ।

 ३. ‘रिलायन्स स्पिनिङ मिल्स’ केस : भ्यालुएसनको विवाद

हालै नै सूचीकृत रिलायन्स स्पिनिङ मिल्स (RSML)** को सेयर मूल्य वृद्धिले यस ‘बबल’ को वास्तविक तस्वीर देखाएको छ। यो कम्पनीको आईपीओ ‘बुक बिल्डिङ’ विधिबाट जारी भएको थियो, जहाँ संस्थागत लगानीकर्ताले प्रतिकित्ता रु. ९१२ को बोली लगाएका थिए । तर, आम सेयर लगानीकर्ताको लागि मूल्य **रु. ८२०.८०** तोकियो ।

तर, कम्पनी सूचीकृत हुँदा नेप्सेले प्रचलित नियम अनुसार **रु. १०० देखि रु. ३००** को दायरा तोक्यो । सेयर सूचीकृत हुँदा पहिलो दिन नै माथिल्लो सीमा (रु. ३००) मा खुल्यो र सर्किट लाग्दै रु. ३३० पुग्यो । कम्पनीले आफ्नो नेटवर्थ रु. ४९०.५४ रहेको र संस्थागत बिड रु. ९१२ लाई मध्यनजर गर्दै नेप्सेको यो निर्णयलाई चुनौती दिँदै न्यायोचित मूल्यांकन नभएको दाबी गरेको थियो ।

के यो रु. ३३० को मूल्य कम्पनीको वित्तीय अवस्थाको प्रतिनिधित्व हो वा मात्र सर्किटको खेल ? यो एउटा ठूलो प्रश्न हो।

## ४. नेप्से सूचकमा पर्ने प्रभाव

जब यी साना तथा मझौला कम्पनीहरूको सेयर मूल्यले १५% को उछाल लिन्छ, तब नेप्से सूचक कृत्रिम रूपमा माथि तानिन्छ। यसले बजार सबैतिर राम्रो छ भन्ने **भ्रम (Illusion)** छर्छ, जबकि ठूला कम्पनीहरूको मूल्य स्थिर वा घट्दो हुन सक्छ। त्यसैले सूचक हरियो देखेर मात्र लगानी गर्नु घातक हुन्छ।

 ५. लगानीकर्ताका लागि चेतावनी

यो परिवेशमा लगानीकर्ता दुईवटा ठूला जोखिममा पर्ने गर्दछन्:

1.  FOMO (Fear of Missing Out) : मूल्य १५% ले बढिरहेको देखेपछि पछि परिने डरले लगानीकर्ताले विश्लेषणै नगरी महँगो मूल्यमा सेयर किन्दै ‘तलबाट तारे उडाउने’ काम गर्छन्। यदि यस्तै अर्को दिन १५% को नेगेटिभ सर्किट लाग्यो भने, पूँजीको ठूलो हिस्सा एकैपटक डुब्छ।

2.  तरलता (Liquidity) जोखिम : महँगो मूल्यमा सेयर किने पनि बिक्री गर्न समस्या हुन्छ। यदि धेरैले एकैपटक बेच्न थाले र सर्किट लाग्यो भने, सेयर बिक्री नभई ‘बुक प्रोफिट’ कागजमै सीमित रहन्छ।

निष्कर्ष :

हाल नेप्सेले लागू गरेको १५% को नियम र आईपीओ पछिको अस्वाभाविक उछाल ‘अवसर’ जस्तो देखिए पनि यो ‘भयङ्कर बबल’ बन्न सक्छ। नयाँ नियमहरू बजारलाई थप डाइनामिक बनाउन ल्याइएको भए पनि, सामान्य लगानीकर्ताका लागि यो ‘पैसा छाप्ने मेसिन’ होइन, बरु धेरै सजगता अपनाउनुपर्ने क्षेत्र हो। कुनै पनि नयाँ सूचीकृत कम्पनीमा लगानी गर्दा, सेयरको सर्किटभन्दा उसको वित्तीय विवरण हेर्नु अहिलेको आवश्यकता हो।

Disclaimer: यो समाचार शैक्षिक तथा सूचनामूलक उद्देश्यका लागि मात्र हो। सेयर बजारमा लगानी गर्दा उच्च जोखिम हुन्छ, जोखिम आफैंले बेहोर्ने गरी विज्ञको सल्लाह लिनुहोला