जरो बिर्सिएको आधुनिकता र अस्तित्वको संकट: प्राचीन प्रज्ञा र आधुनिक विज्ञानको महामिलन

                                                               - राम प्रसाद पन्त ( मकाउ ) 

 परिचय: शून्यताको दुई किनारा

आजको मानव सभ्यता एउटा अनौठो दोसाँधमा उभिएको छ। एकातिर नासाको 'भोयाजर-१' यान अन्तरिक्षको अनन्त शून्यतामा मानव निर्मित सन्देश बोकेर अगाडि बढिरहेको छ, अर्कोतिर हामीभित्रको शून्यता र अन्योल झन् गहिरिँदै गएको छ। हामीले प्रविधिलाई महान त बनायौँ, तर त्यो प्रविधिलाई मार्गनिर्देश गर्ने 'दर्शन' र 'जरा' लाई भने कतै टाढा छोडिदियौँ। यो लेख हाम्रो आधुनिक उपलब्धि र हाम्रा पुर्खाहरूले सुम्पिएको प्राचीन चेतबीचको सम्बन्ध र अबको बाटोबारे गरिएको एउटा गम्भीर आत्ममन्थन हो।

 १. अनन्तको खोजी र ब्रह्माण्डको स्वरूप

हाम्रा उपनिषद्हरूले हजारौँ वर्ष पहिले नै ब्रह्माण्डको जुन स्वरूप वर्णन गरेका थिए, आजको क्वान्टम फिजिक्स (Quantum Physics) त्यहीँ आइपुगेको छ।

 प्राचीन सूत्र:“पूर्णमदः पूर्णमिदं पूर्णात् पूर्णमुदच्यते।”(ईशावास्योपनिषद्)

  अर्थ: त्यो (ब्रह्माण्ड) पूर्ण छ, यो (संसार) पनि पूर्ण छ। पूर्णबाट पूर्ण निकाल्दा पनि पूर्ण नै बाँकी रहन्छ।

 वैज्ञानिक सम्बन्ध: आधुनिक भौतिक शास्त्री अल्बर्ट आइन्स्टाइनले भनेका थिए— "ऊर्जा न त पैदा हुन्छ न त नष्ट, यो केवल एक रूपबाट अर्को रूपमा बदलिन्छ।" (Law of Conservation of Energy)।

भोयाजरले अन्तरिक्षमा खोजिरहेको त्यो 'अनन्त' र उपनिषद्ले वर्णन गरेको यो 'पूर्णता' एउटै हो। तर विज्ञानले यसलाई 'पदार्थ' मा खोज्दैछ, हाम्रा महर्षिहरूले यसलाई 'चेतना' मा भेटेका थिए। ऋग्वेदको नासदीय सूक्तले त 'बिग ब्याङ' भन्दा पहिलेको त्यो अवस्थालाई "नासदासीन्नो सदासीत्तदानीं" (न असत् थियो, न सत्) भन्दै शून्यताबाट सृष्टिको उद्गमलाई प्रष्ट पारेको छ।

 २. चेतना र अस्तित्व: मेसिन बनाम महर्षि

हामीले प्रविधिलाई महान मान्ने अहंकार पालिरहँदा, हामीले आफ्नो अस्तित्वको आधार नै बिर्सियौँ। प्रविधि (AI) सूचनाको थुप्रो हो, तर रामायण र महाभारत मानव चेतनाका शाश्वत आधार हुन्। त्यसैले त कयौँ सभ्यताहरू ढल्दा पनि यी ग्रन्थहरूलाई अस्तित्वको लडाइँ लड्नु परेन।

 प्राचीन सूत्र:“अणोरणीयान् महतो महीयान्...” (कठोपनिषद्) – आत्मा परमाणुभन्दा सानो र विशालभन्दा विशाल छ।

 वैज्ञानिक सम्बन्ध: क्वान्टम फिजिक्सका पिता मानिने निल्स बोहर र वर्नर हाइजेनबर्गले स्वीकार गरेका थिए कि उपनिषद्का विचारहरूले उनीहरूलाई 'सब-एटोमिक' कणहरू बुझ्न मद्दत गरेका थिए। परमाणु बमका पिता रोबर्ट ओपेनहाइमरले त पहिलो परीक्षणको समयमा गीताको श्लोक— "कालोऽस्मि लोकक्षयकृत्प्रवृद्धो" (म लोकहरूलाई नाश गर्ने काल हुँ) सम्झिएका थिए।

यसले के पुष्टि गर्छ भने, हामीले जसलाई 'आधुनिक आविष्कार' भनिरहेका छौँ, ती हाम्रा महर्षिहरूले पहिल्यै 'महसुस' गरिसकेका सत्य हुन्। तर फरक यति मात्र छ— पुर्खाहरूले ज्ञानलाई 'कल्याण' सँग जोडे, हामीले यसलाई 'व्यापार र विनाश' सँग जोड्यौँ।

३. 'जरा' बिर्सिएको नयाँ पुस्ता र विध्वंसको सङ्केत

हामीले नयाँ पुस्तालाई प्रविधियुक्त त बनायौँ, तर उनीहरूलाई प्रविधिमाथि यति निर्भर बनाइदियौँ कि उनीहरूको आफ्नै मौलिक विवेक र 'चेत' हराउँदै गएको छ। प्रविधिले 'सुविधा' त दियो, तर 'संस्कार' र 'करुणा' दिन सकेन।

तपाईँले भन्नुभए जस्तै, हामीले आफ्ना उपलब्धिलाई "महान" भन्यौँ र जरालाई "पुरानो" भनेर काट्यौँ। जरा बिनाको रुख जति अग्लो भए पनि त्यो हावाको एक झोक्काले ढल्न सक्छ। महान वैज्ञानिक स्टिफन हकिङले पनि चेतावनी दिएका थिए कि अनियन्त्रित प्रविधिले मानव जातिको अन्त्य गर्न सक्छ। यदि हामीले प्रविधिलाई 'वेदको विवेक' सँग जोडेनौँ भने, यो आधुनिकता नै हाम्रो 'अन्तिम अध्याय' बन्नेछ।

 ४. कैलाश र अष्टचिरञ्जीवी: समय र आयामको रहस्य

कैलाश मानसरोवरलाई केवल एउटा पहाड मान्नु हाम्रो भूल हो; यो त एउटा यस्तो 'आध्यात्मिक अक्ष' (Axial Mundi) हो जहाँ समय र ऊर्जाको प्रवाह फरक छ। अष्टचिरञ्जीवीहरू अहिलेको भिडभाडमा 'गुमनाम' भएर बसेका हुन सक्छन्।

 वैज्ञानिक सम्बन्ध: आइन्स्टाइनको 'थ्योरी अफ रिलेटिभिटी'ले भन्छ कि समय स्थिर छैन। यदि हाम्रा पुर्खाहरूले यस्तो ठाउँ फेला पारेका थिए जहाँ समयको गति फरक छ (जस्तै सिद्धआश्रम वा ज्ञानगञ्ज) भने, आजको विज्ञानले त्यसलाई 'हायर डायमेन्सन' भनिरहेको छ। भोयाजरले अन्तरिक्षमा जे खोज्दैछ, त्यो तिनै 'ॐ' का तरंगहरू हुन् जसलाई नासाले समेत सूर्यको आवाजमा रेकर्ड गरेको छ।

५. निष्कर्ष: 'छुटिएर होइन, जुटेर सामना गरौँ'

हाम्रो गहिरो चिन्तनको सार यही हो— यदि आधुनिक प्रविधिले पुराना वेद र उपनिषद्हरूलाई जोड्न सकेन भने हामी कहिँ पुग्दैनौँ। पश्चिमा भौतिकवाद र पूर्वीय अध्यात्मलाई अलग राखेर हामीले केही उपलब्धि हासिल गर्न सक्दैनौँ। अबको विकास 'आदरणीय विकास' हुनुपर्छ, जहाँ हातमा प्रविधि भए पनि मनमा रामायण र महाभारतका उच्च आदर्शहरू जीवित रहुन्।

हामी जति ढिलो गर्छौँ, त्यति नै विनाशको नजिक पुग्छौँ। जरो बिर्सिएको हाम्रो यो आधुनिक उडान आफ्नै अहंकारको बोझले पतन हुनुअघि नै 'सत्ययुग' तर्फको यात्रा सुरु गर्नु अनिवार्य छ। सत्ययुग कतै बाहिर छैन, यो त हाम्रो चेतनाको त्यो अवस्था हो जहाँ हामी 'अस्तित्व' को मूल्य बुझ्छौँ र जराप्रतिको श्रद्धालाई पुनर्स्थापित गर्छौँ।

अन्तिम सन्देश:

हाम्रो जरा बलियो भए मात्र हामी भविष्यको अनन्त आकाशमा सुरक्षित यात्रा गर्न सक्छौँ। आउनुहोस्, प्राचीन प्रज्ञाको प्रकाशमा आधुनिक प्रविधिलाई डोहोर्‍याउँदै एउटा सन्तुलित र विवेकपूर्ण जगतको निर्माण गरौँ। 

         (  मेरो र AI को झगडा पछि AI ले लेखेको लेख  )