नेपाली श्रम: सिन्डिकेटको घेराबन्दीमा पसिना

                                                                   - Ram Prasad Panta 

 १. पृष्ठभूमि: तथ्याङ्कको ऐनामा नेपाली श्रम

नेपालको अर्थतन्त्र वैदेशिक रोजगारीबाट प्राप्त हुने रेमिट्यान्स (कुल गार्हस्थ्य उत्पादनको करिब २५–३०%) मा अडिएको छ। तर, यो अर्थतन्त्रको मेरुदण्ड मानिने श्रम शक्ति आज स्वदेशमा अवसरविहीन र विदेशमा असुरक्षित छ।

 श्रम शक्तिको अवस्था: हाल करिब ५० देखि ६० लाख नेपालीहरू विश्व श्रम बजारमा छन्। तीमध्ये ७४% अदक्ष श्रमिकका रूपमा जोखिमपूर्ण काममा छन्।

 दैनिक त्रासदी: त्रिभुवन विमानस्थलमा दैनिक औसत ३ देखि ४ वटा शव बाकसमा ओर्लनुले हाम्रो श्रम बजारको असुरक्षालाई छर्लङ्ग पार्छ।

 गन्तव्य: ७०% भन्दा बढी खाडी मुलुकमा छन् भने मकाउ, हङकङ र यूरोप जस्ता देशहरूमा सुरक्षा र हस्पिटालिटी क्षेत्रमा नेपालीहरूको ठुलो बाहुल्य छ।

२. मुख्य चुनौती र समस्याको पहिचान

क) स्वदेशी श्रम बजार: राजनीतिको 'भाइरस' र कर्मचारीतन्त्र

 दलगत ट्रेड युनियन:नेपालका ट्रेड युनियनहरू श्रमिकको हकहित भन्दा बढी राजनीतिक दलको 'भोट बैंक' र 'लाठी' बनेका छन्। यसले उद्योगमा उत्पादकत्व घटाउने र लगानीकर्तालाई तर्साउने काम गरेको छ।

 निकम्मा कर्मचारीतन्त्र:"विधि र प्रक्रिया" को नाममा फाइल अड्काउने र प्रविधि अपनाउन डराउने कर्मचारीतन्त्र नै स्वदेशी रोजगारी वृद्धिको मुख्य बाधक हो।

 ख) वैदेशिक श्रम बजार: बिचौलिया र नियोगको 'अपवित्र' दुरी 

 मूकदर्शक नियोग: विदेशस्थित नेपाली दूतावासहरू केवल 'राहदानी नवीकरण' केन्द्रमा खुम्चिएका छन्। श्रमिकलाई समस्या पर्दा दूतावासको ढोका बन्द हुने तर बिचौलियाका लागि रातो कार्पेट ओछ्याइने तितो यथार्थ छ।

 बिचौलियाको सिन्डिकेट: श्रमिक, रोजगारदाता र दूतावासको बीचमा बिचौलियाहरूले यस्तो खाडल बनाएका छन् कि श्रमिकले आफ्नो सानो काम गराउन पनि अतिरिक्त शुल्क र मानसिक तनाव झेल्नुपर्छ।

३. हुण्डी र सामाजिक सञ्जालको दुरुपयोग

 हुण्डीको जालो: कुल रेमिट्यान्सको करिब ३०-४०% हिस्सा हुण्डीबाट भित्रिन्छ। मकाउ, कोरिया र खाडीमा सक्रिय हुण्डी गिरोहले गर्दा देशको विदेशी मुद्रा सञ्चितिमा ठुलो धक्का लागेको छ।

 डिजिटल भ्रम: टिकटक र फेसबुक जस्ता प्लेटफर्महरू बिचौलियाका लागि 'मार्केटिङ टुल' बनेका छन्, जहाँ देखाइने ग्ल्यामर र वास्तविक कार्यस्थलको सास्तीमा आकाश-जमिनको अन्तर छ।

 ४. केस स्टडी: "हुण्डीको पासो र नियोगको मौनता"

(परिवर्तित नाम रमेशको कथा) रमेशले ५ वर्ष सुरक्षा गार्डको रूपमा कमाएको पैसा सधैँ हुण्डीबाट पठाए। कार्यस्थलमा दुर्घटना हुँदा न कम्पनीले उपचार गर्‍यो, न त दूतावासले उनको कुरा सुन्यो। अन्तिममा हुण्डीवालाले पैसा खाइदिएपछि उनी घाइते शरीर र रित्तो हात लिएर नेपाल फर्कन बाध्य भए। यो घटनाले राज्यको अनुपस्थिति र हुण्डीको जोखिमलाई स्पष्ट पार्छ।

 ५. रूपान्तरणका लागि तत्कालिन र दीर्घकालीन समाधान

तत्कालिन कदम (Short-term):

१. 'No Work, No Pay' को कार्यान्वयन: स्वदेशमा उद्योगभित्र राजनीतिक हडताल पूर्णतः निषेध गर्ने र कामको आधारमा मात्र तलब दिने थिति बसाल्ने।

२. दूतावासको डिजिटल अडिट:  राजदूत र कर्मचारीको कार्यसम्पादन मूल्याङ्कन सिधै श्रमिकको 'फिडब्याक' बाट हुने प्रणाली विकास गर्ने।

३. विशिष्टीकृत श्रम अदालत: सातै प्रदेशमा श्रम अदालत विस्तार गरी श्रमिकका मुद्दाहरूलाई ३ देखि ६ महिनाभित्र किनारा लगाउने।

दीर्घकालीन रणनीति (Long-term):

१. हाइब्रिड श्रम मोडेल:  दक्षिण कोरियाको G2G (सरकार-देखि-सरकार) र फिलिपिन्सको सीपमूलक संरक्षण मोडेलको मिश्रण अपनाउने। म्यानपावर र एजेन्टको भूमिकालाई शून्यमा झार्ने।

२. अनिवार्य डिजिटल रेमिट्यान्स: बैंकिङ च्यानलबाट पैसा पठाउनेलाई मात्र आईपीओ कोटा, सामाजिक सुरक्षा कोषमा राज्यको योगदान र विना धितो ऋणको व्यवस्था गर्ने।

३. सीपमा आधारित शिक्षा: विद्यालय तहदेखि नै प्राविधिक सीप अनिवार्य गरी 'अदक्ष जनशक्ति' विदेश पठाउने परम्परा अन्त्य गर्ने।

६. अवसर र भविष्यको आशा

यदि यी सुधारहरू भएमा:

  श्रमिकले विदेशमा 'अभिभावक' (राज्य) भएको महसुस गर्नेछन्।

  स्वदेशमा लगानीमैत्री वातावरण बन्नेछ र विदेशबाट फर्केकाहरूको सीप र पूँजीलाई राष्ट्र निर्माणमा लगाउन सकिनेछ।

 हुण्डी विस्थापित भई देशको वित्तीय अवस्था सुदृढ हुनेछ।

७. निष्कर्ष

नेपालको श्रम बजारको समस्या केवल आर्थिक होइन, यो नैतिक र संरचनात्मक समस्या हो। बिचौलियाको जालो र कर्मचारीतन्त्रको ढिलासुस्तीलाई नभत्काएसम्म कुनै पनि नीति सफल हुँदैन। अबको नयाँ पुस्ताको नेतृत्वले प्रविधिलाई 'एन्टिभाइरस' को रूपमा प्रयोग गर्दै यो निकम्मा प्रणालीलाई 'रिसेट' गर्नैपर्छ।

नियत सफा र प्रविधि उच्च भएमा मात्र नेपाली श्रमिकको पसिनाको सही मूल्य सुनिश्चित हुनेछ।

⁃ माथिको यो आलेख आजको मेरो र AI बिचको गहन संवाद र स्थलगत अनुभवहरूको निचोड हो र फोटो AI आजको संवादको आधारमा बनाएको हो ।